Reactivering RTF Leeuwarden

Inleiding

Leeuwarden en Friesland hebben een ruime geschiedenis aan (lokaal) goederenvervoer over het spoor. Sinds het wegvallen van de containershuttle tussen Leeuwarden en Rotterdam in 2011 is dit niet meer het geval, en is Friesland de enige provincie zonder spoorgoederenvervoer. Dit is erg betreurenswaardig, aangezien het vervoer per spoor één van de meest milieuvriendelijke manieren van transport is. Dit geldt zeker wanneer met elektrische tractie wordt gereden, zoals met de laatste containertrein ook het geval was.

De toen daarvoor gebruikte containeroverslag op de Rail Terminal Friesland (kortweg: RTF) ligt er sindsdien ongebruikt bij. Dit ondanks de bereidheid van diverse vervoerders om de containeroverslag en de goederenverbinding naar Rotterdam en Duitsland een nieuw leven in te blazen. Opmerkelijk genoeg wordt dit veroorzaakt door lokale overheden: Zij zien momenteel (nog) niets in een duurzame, milieuvriendelijke en snelle goederenverbinding met de Randstad en Duitsland.

Interesse vanuit de vervoerders:

Zoals gezegd: Het blijkt dat Nederlandse goederenvervoerders en verladers interesse hebben getoond voor een snelle goederenverbinding tussen Leeuwarden – Rotterdam en Duitsland. Al sinds 2014 heeft de WgSiF gesprekken gevoerd met diverse geïnteresseerde vervoerders zoals bijvoorbeeld LOCON BeNeLux (nu Logistics Intermodal Services B.V Amersfoort), Transport-Logistik-Center Hannover GmbH en HUSA Logistics B.V. Veendam.

Een aantal vervoerders hebben te kennen gegeven plannen te hebben om de RTF te reactiveren, en daarmee zo goederenvervoer per spoor weer mogelijk te maken. Aangezien door recente infrastructurele verbouwingen en gebiedsontwikkelingen rondom de railterminal, wilde een aantal van deze vervoerders dan ook  graag weten wat de stand van zaken is rondom de railterminal.

Daarnaast hebben een aantal van deze vervoerders een tour langs diverse bedrijven(in en rondom Leeuwarden) gemaakt, om te peilen of zij serieuze interesse hebben in spoorgoederenvervoer. Dit bleek bij veel van de gevraagde potentiële verladers zo te zijn. Verder zijn er door een aantal vervoerders bezoeken afgelegd bij de overheden in Leeuwarden en Friesland. Echter stuiten ze daar op een varia aan problemen, uiteenlopend van; slechte communicatie tot het niet bereid zijn van medewerking bij verstrekking van informatie en/of vergunningen.

Aangezien er in de afgelopen jaren veel verandert is op logistiek gebied, vormt dit rapport dan ook als een advies voor zowel vervoerders als overheden om de goederenverbinding tussen Leeuwarden, Rotterdam en Duitsland én incluis de Railterminal Friesland een succesvol nieuw leven in te blazen. Daarbij wordt in dit rapport informatie (vrij) gegeven over de Railterminal en de omgeving.

De Rail Terminal Friesland

Voor het reactiveren van de Railterminal Fryslân in Leeuwarden hebben de vervoerders informatie nodig om hier mee aan de slag te kunnen. Zij hebben dan ook enkele vragen aan ons gesteld over de huidige status van de Railterminal in Leeuwarden. Hieronder worden deze beantwoord.

Wie is momenteel de eigenaar van de RTF?

Aangezien het spoor en het terrein onderdeel is van spoorwegterrein, valt de terminal onder het beheer van ProRail. Zij onderhouden (ook na het afsluiten van een huur- of koopcontract) het spoor, de wissels, seinen, bovenleiding en overige aanverwanten.

Wat is de status van de RTF op dit moment?

Momenteel wordt het terrein verhuurd aan vervoersbedrijf Arriva voor extra opstelruimte van haar bussen. Het spoor; Alle aansluitingen, kopsporen en wissels zijn aanwezig en in dienst.

Is het terrein rondom de RTF te huur of te koop?

Het terrein is sinds mei 2011 te koop en/of te huur aangeboden voor spoorgerelateerde bedrijven.

Waar loopt de grenslijn voor het terrein van de RTF?

De erfscheiding loopt langs de achterzijde van de panden aan de Marshallweg (oneven zijde) en beslaat een totale lengte van zo’n 675 meter. Zie hiervoor ook afbeelding hieronder:

Erfscheiding (Bron: KADASTER)

Heeft de Gemeente Leeuwarden ook inspraak voor bestemmingen van de RTF?

De Gemeente Leeuwarden heeft geen enkele eigenaarsrecht of zeggenschap over de RTF Leeuwarden. De Gemeente Leeuwarden speelt alleen een rol bij het verstrekken van informatie rondom de bestemmingsplannen in deze omgeving, en indien nodig, vergunningen.

Is er een andere lokale overheid die wel inspraak heeft m.b.t. de RTF?

De gesprekspartner voor het spoor is hoofdzakelijk de Provincie Fryslân. Zij zijn naast ons, de mede verantwoordelijken voor alle spoorgerelateerde zaken in/rondom en voor de Provincie Friesland, en daarmee dus ook het goederenvervoer.

Is het mogelijk om huizen, wooncomplexen, winkel(centra), horeca of bedrijven te realiseren op de huidige locatie van de RTF? 

 Aangezien het terrein een bestemmingsplan voor alleen Spoorse activiteiten heeft, kan het terrein enkel geschikt zijn voor het rangeren en opstellen van (werk)treinen, spoorevenementen/festivals of als overslaglocatie voor goederenvervoer. Daarnaast is een kantorenpand voor een spoorvervoerder of warehouse wél toegestaan. Dit omdat het een aanverwante is van een Spoorse activiteit. Overige bebouwingen, zoals huizen of winkels zijn volgens het huidige bestemmingsplan dan ook niét toegestaan. Daarnaast is het een vereiste* om bebouwingen zoals bovengenoemde, op een minimale afstand van 175-200mt vanaf de grenslijn van de spoorlijn(en,) emplacementen, raccordementen, opstelterrein(en) of stamlijnen te bouwen. (Bron: ProRail 20-7-2018.)  [* Per 6-12-2018 in wet opgenomen, Bron: Ministeries van BZK & IenW]

Wat zijn de mogelijkheden voor een goederenoverslag bij de RTF?

Voor het vervoeren van goederen bestaan vele verschillende mogelijkheden, welke vrijwel allemaal uit te voeren zijn op het bestaande terrein van de RTF. Hierbij kan men denken aan bijvoorbeeld Containervervoer, Huckapack, Bulktransporten, Huisvuil (REC Friesland), koel- en AGRI-food producten of landbouwmachines. Bij het vervoeren van huisvuil zijn in sommige gevallen aanvullende installaties nodig, aangezien hier speciale wagons voor zijn.

Wat is de behoefte van verladers, en welke zijn er die gebruik willen maken van het spoor?

Aangezien dit buiten onze doelstellingen valt, hebben wij hier niet een nader onderzoek naar gedaan.

Welke onderzoeken zijn er afgelopen jaren geweest om bovenstaande behoefte te formaliseren?

Er zijn (voor zover bekend) in het verleden, kort voor het opdoeken van het Spoorgoederenvervoer vanuit Leeuwarden (2009-2010), nog onderzoeken gedaan door de Gemeente Leeuwarden om het Spoorgoederenvervoer te behouden. De onderzoeken die zijn gedaan, waren gebaseerd op het mogelijk realiseren van een tri-modale terminal te realiseren aan de zuidkant (ter hoogte van het toekomstig station Leeuwarden Werpsterhoeke) van Leeuwarden. Ondanks de positieve resultaten, is het nooit tot realisatie gekomen.

Beelden van de huidige situatie van de RTF Leeuwarden:

Ter verduidelijking en om een goed beeld te krijgen van de terminal geven onderstaande beelden een impressie van de situatie zoals deze in 2018 is.

Zicht op de RTF vanaf het Stephenson viaduct

De Silkroad

Vandaag de dag wordt er door China geïnvesteerd in de SilkRoad die vanuit diverse punten in Europa naar China gaan. Ook vanuit Nederland bestaan er dergelijke verbindingen. Deze hebben een aantal vertrekpunten vanuit Nederland (o.a. Amsterdam en Tilburg) met eindbestemming China. De Chinezen hebben toegezegd om meer in de SilkRoad te gaan investeren, en zo ook in de Nederlandse. Het Netwerk kan in Nederland worden uitgebreid. De Chinezen hebben een totaal bedrag van €970 miljard gereserveerd om in het gehele netwerk te gaan investeren. Het geld is beschikbaar gesteld voor zowel oude als nieuwe verbindingen vanuit Nederland (EU) naar China. Daarnaast is de verwachting, dat er zowel landelijk, als lokaal kleine investeringen gedaan worden (als tegen prestatie), om een goed lopend handelsnetwerk per spoor te verkrijgen in beide richtingen.

Voordelen van de Silkroad:

Een reis voor handelswaar per spoor duurt tegenwoordig ca. 16 dagen. Dat is een 38 dagen korter dan per schip naar Azië (of vice versa.) Hierdoor kunnen verladers hun klanten in China/ Europa sneller bereiken en tegelijk een besparing realiseren in werkkapitaal. De afgelopen vijf jaar hebben meer dan 11.000 goederentreinen de oversteek van China naar Europa gemaakt. De treinen volgen inmiddels 65 verschillende routes, die een aantal industriesteden in China verbinden met in totaal 44 Europese steden verspreid over vijftien landen. Het goederen -vervoer per spoor is een belangrijk onderdeel van de Chinese zijderoute. Het is sneller dan vervoer per containerschip en tegelijkertijd veel goedkoper dan vervoer per vliegtuig. Daardoor is de goederentrein voor bepaalde producten een interessant alternatief. Vanaf 2020 zullen er jaarlijks ongeveer 5.000 goederentreinen tussen Europa en China rijden.

Quote: China is economisch een belangrijke speler en daar moeten wij als Europa op inspelen. We moeten mee. “Anders missen we de trein!”  (Bron: Karl Geysen via SpoorPro, maart 2018)

Friese interesse in de Silkroad:

Vanuit Friesland zijn er voldoende bedrijven die interesse hebben om hun handelswaar per spoor te laten vervoeren. Met name land en tuinbouw, Agro & Food, Zuivel, Industrie, Hightech systemen en Nutsbedrijven hebben veel klanten in Oost Europa, midden Oosten en in Azië. Zij kunnen hun handelswaar middels een aansluiting op de Silkroad, veel sneller, duurzamer en milieuvriendelijker bij hun klanten kunnen krijgen. Als we een flinke afstand met de trein overbruggen, kunnen ze hun klanten een CO2-reductie in het transport van 50 procent aanbieden. Deze wens horen ze steeds vaker. De grote Retail ketens waaraan de Friese bedrijven hun producten leveren, vragen dat niet alleen van hun, maar van ál hun leveranciers.  (Bron: CBS, MKB en Ondernemend Friesland 2018 )

Omgeving Rail Terminal Friesland:

Aangezien de RTF ook aan- en afvoer van materialen en goederen kent, is het van belang dat dit voor alle partijen zonder hinder kan plaatsvinden. De recente aanleg van de Westelijke invalsweg, de Haak om Leeuwarden én de ontsluiting tussen de Heliconweg en de Marshallweg zorgt ervoor dat het verkeer van en naar het Industrieterrein West snel in en uit de stad is. Hieronder valt ook Railterminal Fryslân, wat betekend dat deze sneller en vrijwel zonder hinder te bereiken is. Deze projecten zijn de afgelopen jaren gerealiseerd in het kader van Leeuwarden Vrij-baan. Aansluitend hierop wordt het nabijgelegen Stephensonviaduct voorbereid en vernieuwd (o.a. versteviging en nieuwe verharding) op het bestemmingsverkeer voor de wijken Huizum/Nylan en Industrieterrein West.

In de afbeeldingen is te zien dat de Rail Terminal Friesland zijn eigen aansluiting en verkeerslichten heeft gekregen voor het oprijden van de Westelijke invalsweg. De entree heeft een opstelstrook richting winkelcentrum Snekertrekweg en een gecombineerde opstelstrook voor rechtdoor (naar het Stephensonviaduct) en voor naar links (naar de Westelijke invalsweg en Industrieterrein-West). Het terrein is dus goed en snel bereikbaar. Voor het opnieuw opstarten van de Railterminal Fryslân in Leeuwarden is dit een uitermate gunstige situatie!

CO2, Fijnstof en NOx uitstoot in goederenvervoer:

Sinds het klimaatverdrag van Parijs (COP 21) krijgt dit thema steeds vaker aandacht bij verladers (producenten), waarin ook duurzame transportoplossingen zijn inbegrepen. Enkele kenmerken en eigenschappen van dat goederenvervoer. Het recente onderzoek van de Centrale Rijnvaart Commissie wijst uit dat het spoorvervoer in vergelijking met andere modaliteiten de laagste externe belasting kent ten aanzien van het milieu. In haar onderzoek stelt deze gezaghebbende binnenvaartorganisatie dat het spoorvervoer op vrijwel alle fronten het beste doet ten aanzien van de milieueffecten. De toenemende elektrificering heeft de uitstoot van treinen zeer gering gemaakt, de opwekking van elektriciteit meegerekend. Onderstaand een overzicht van de uitstoot in CO2, fijnstof en NOx per modaliteit:

Te zien is, is dat het duurzaamheidsbeeld door de jaren heen opmerkelijk consistent is en het spoor nog altijd de schoonste modaliteit is!

Praktijkvoorbeelden veranderingen in het goederenvervoer:

In Nederland, maar ook Europees gezien kiezen vele bedrijven (opnieuw) voor de trein als vervoersmiddel. In dit hoofdstuk worden enkele voorbeelden van bedrijven die zijn overgestapt weergegeven.

Rockwool: Door te kiezen voor intermodaal spoorvervoer heeft deze onderneming in 2017 62% CO2-uitstoot bespaard, het equivalent van 10.797 bomen. (Bron: John Schmitz, Rockwool)

Bakker Barendrecht in samenwerking met CoolRail: Het vervoer van AGF en zuivelproducten per trein van en naar Spanje viel ineens 30% goedkoper voor hen uit, inclusief het voor -en natransport. Uiteindelijk leverde de overstap hen een reductie van 70 – 90% CO2-uitstoot op.
(Bron: Anne Saris, Projectmanager Transport & Logistics Bakker Barendrecht)

Perfetti / van Melle: Het mes van de modal shift snijdt aan twee kanten, aan de ene kant is het beter voor het milieu en aan de andere kant betekent het voor ons een goede leverbetrouwbaarheid van onze producten.” Deze tevredenheid is de reden dat nagenoeg 100% van de import en export stromen op korte en lange afstanden in Europa met het spoor gaat. Snel op bestemming en een besparing van circa 70 – 80%  CO2-uitstoot (Bron: Ruud Slegers, Category Purchasing Manager Perfetti Van Melle Benelux B.V.)

InterfaceFLOR: Het scheelt ons gewoon 10 tot 25 milieu vervuilende vrachtwagens per week als we ditzelfde aantal TEU per trein laten uitgaan naar onze klanten in landen als Frankrijk, Spanje en Italië. (Bron: Mark Haverlach, European Distribution Manager InterfaceFLOR)

Overig veelvuldig benoemde voordelen door spoorgebruikers:

Het vervoer per spoor scheelt enorm qua prijzen op het vervoer per vliegtuig, en we ondervinden ook geen hindernissen bij hoge of lage waterstanden zoals bij de scheepvaart.

Kortom: Dubbele win – win situatie

Modal Shift (in Leeuwarden/Friesland)

Definitie Modal shift:
Modal shift is de term voor het vervangen van een deel van het vervoer over de weg door andere vormen van vervoer, met name vervoer per spoor en per schip. De term is afkomstig uit de wereld van vervoerspolitiek en wordt zowel voor personenvervoer als goederenvervoer gebruikt.

En Modal Shift in Leeuwarden/Friesland?

Helaas is er hier een overheidsinstantie, die een ‘nieuwe toetreder’ in de Modal Shift weigert d.m.v. het niet verstrekken van de benodigde  informatie en/of vergunningen. Hiermee gaat deze overheidsinstantie dwars tegen het kabinetsbeleid in van Rutte III. Er is hiermee dan ook geen sprake meer van een  ‘fair level playing field’ op gebied van Modal Shift. Hedendaags, is er alleen de keuze tot het transport van goederen over het water. Een tweede keuze zoals het transport per spoor is niet aanwezig, dat terwijl er genoeg verladers zijn in Friesland, die belang hebben bij deze vorm van modaliteit. Doordat overheden onderling slecht met elkaar communiceren of eigenlijk liever gezegd weinig tot niét met elkaar communiceren, blokkeert dit de bevordering van het goederenvervoer per spoor. Verladers zijn gebonden aan slechts één modaliteit en dat is in strijd met de nieuwe wetgeving voor Modal Shift, en zorgt voor veel teleurstelling bij de Logistieke bedrijven en nog belangrijker, hun klanten als verladers.

Dit kán en moét anders! De overheden kunnen nu beter de handen in een slaan en meer gaan samenwerken om Modal Shift meer te stimuleren. Dit is duurzamer en bevordert de CO2 reductie. Hiermee kan er beter en sneller voldaan worden aan het Kabinetsbeleid en Klimaat Akkoord!

Advies Werkgroep Spoor in Friesland:

Wij hebben als Werkgroep geconstateerd dat het goederenvervoer in met name tri-modale terminals (spoor/weg/water) potentie hebben. Een verlader kan dan de modaliteit kiezen die het beste bij een bepaalde lading past. In Friesland is deze mogelijkheid van tri-modale ontsluiting verdwenen, waarmee de regio minder aantrekkelijk is geworden als vestigingslocatie. De Werkgroep wijst erop dat regio’s zoals Groningen en Drenthe een spoorterminal zien als essentiële infrastructuur, en ook door de overheid actief mee wordt geëxploiteerd. Dit is een groot contrast met Friesland, waar de overheid zichzelf slechts een marginale rol toebedeelt als het gaat om goederenvervoer. Gezien de grote economische belangen zou het volgens de Werkgroep aan te bevelen zijn om bij lange termijn ruimtelijk-economisch beleid nadrukkelijk te kijken naar de mogelijkheden om in Friesland een tri-modale terminal te faciliteren en eventueel zelf te realiseren.

Goederenvervoer is Duurzaam en CO2 neutraal

Het vervoer per spoor is niet alleen duurzaam, maar zorgt ook voor minder CO2 uitstoot. Iets wat uiteraard een besparing oplevert voor het milieu. Beide punten staan hoog in het vaandel bij zowel de Provincie Friesland als de Gemeente Leeuwarden! Echter, om ook het laatste stukje van de treinen zo CO2 neutraal mogelijk te laten rijden adviseert de Werkgroep om ook deze rangeerbewegingen op een CO2-neutrale manier uit te voeren. Dit kan via een Push en Pull System, of middels een Cargo Shuttle drop System. Laatstgenoemde vinden we een voorbeeld van bij Rail Terminal München – Riem (D). De locomotief blijft staan onder de bovenleiding, terwijl de wagons “spanningsloos” worden gelost.

LaLo München – Riem (2018)

Financiering:

Vanuit zowel de Nederlandse overheid (Programma Beter Benutten) als de Europese Unie (Programma’s CEF Transport, Horizon 2020 Transport en Interreg) zijn er subsidies beschikbaar gesteld voor het realiseren van Tri-modale terminals en bijbehorende modaliteiten. Goede voorbeelden hierin zijn de Euro Terminal in Coevorden, de Rail Terminal te Almelo, Spooraansluiting Oss en het meest recente Green Terminal in Venlo.

Het reactiveren van de RTF Leeuwarden is van groot belang!

Het reactiveren van de RTF te Leeuwarden is dus écht van strategisch belang om Industrie & Logistieke bedrijven weer opnieuw aan te trekken. Het ontbreken van (de combinatie) weg, water en spoorvervoer leid tot het afhaken van bedrijven die een vestigingsplaats in Leeuwarden willen zoeken. Daarnaast is het een extra winst voor Friesland om ook de handelswaar van de bedrijven uit Fryslân, zowel duurzaam als CO2 neutraal, op zowel hun nationale als internationale bestemming te krijgen. Een spoorterminal zorgt dus niet alleen voor een verbetering van het milieu en het makkelijk vervoeren van goederen van bestaande klanten, maar kan ook vele nieuwe klanten en bedrijven verleiden om zich in Leeuwarden te vestigen. Daarnaast zorgt het voor meer werkgelegenheid in zowel Leeuwarden als in heel Friesland = een dubbele win – win situatie!